Kur një profil i shkencës dhe teknologjisë vjen me një histori që nuk ecën në vijë të drejtë, zakonisht ka dy shpjegime: ose është rastësi, ose është kureshti e pastër. Te Florida Doçi, gjithçka duket se nis dhe mbaron te kjo e dyta. Një kureshti që e ka çuar nga laboratorët e biologjisë molekulare te analizat e politikave publike, nga shëndeti i popullatës te dizajni dhe produkti, për të mbërritur sot në zemër të një fushe që po e rishkruan kohën tonë: inteligjenca artificiale.
Në një takim në Montreal me Whoman, biseda me të nxjerr në pah diçka të rrallë në botën e teknologjisë, një qartësi e qetë për arsyen pse ndërtohet një sistem, kush përfiton prej tij dhe çfarë pasoje lë pas. Florida nuk e sheh AI si një lodër të sofistikuar, por si një fuqi që prek pothuajse çdo aspekt të jetës sonë. Si punon, si mëson, si bashkëpunon, si informohet dhe si lidhet me të tjerët. Pikërisht për këtë arsye, ajo këmbëngul se inovacioni nuk mjafton i vetëm. Duhet edhe përgjegjësi.
Rruga e saj akademike është një mozaik që, në letër, tingëllon i pazakontë: bioteknologji, shkenca politike, shëndet ndërdisiplinor dhe më pas doktoraturë në shëndet publik, me përvoja trajnimi në institucione si Harvard University dhe Copenhagen Institute of Interaction Design. Por ajo vetë e shpjegon këtë “larmi” si një mënyrë për të mos u mbyllur brenda një etikete. Për një kohë, ka pasur edhe dilema identiteti profesional, sepse bota të do të qartë, të kategorizuar, të lehtë për t’u vendosur në një kuti. Vetëm se ajo nuk i përket një kutie të vetme. Fillin që i lidh të gjitha, e quan thjesht “dashuri për të mësuar” dhe një prirje për të parë problemet nga disa kënde, jo nga një.
Sot, në rolin e saj si kërkuese kryesore në Microsoft, kjo qasje ndërdisiplinore bëhet praktikë e përditshme. Ajo e përshkruan punën e saj si një lloj “ure” mes teknologjisë dhe nevojave reale njerëzore. Në vend që ta trajtojë inteligjencën artificiale si të pagabueshme ose neutrale, ajo e vë në provë me pyetjet që shpesh mungojnë në sprintet e shpejta të industrisë: pse po e ndërtojmë, për kë është dhe çfarë ndikimi do të ketë. Në këtë kuptim, roli i saj nuk është vetëm të shtyjë kufijtë e mundësive teknike, por edhe të mbajë ekipet “të tokëzuara”, me empati dhe llogaridhënie.
Një pjesë e rëndësishme e këtij vizioni lidhet me mënyrën si ajo e ka nisur gjithçka. Florida ka lindur dhe është rritur në Albania, në një realitet ku laboratorët ishin pothuajse të padukshëm dhe teknologjia shpesh vinte me vonesë. Ajo rrëfen se në fëmijëri nuk kishte kompjuter në shtëpi dhe se programet bazë i mësoi në një mënyrë që sot duket si metaforë e këmbënguljes: duke i memorizuar dhe duke i vizatuar me dorë ekranet dhe komandat. Kiminë e donte, por herën e parë që preku realisht një epruvetë e një flakon, ishte në universitet. Dhe ai moment, bashkë me ndjesinë e turpit dhe humbjes në ditën e parë në laborator, i ka mbetur si një kujtesë e fortë se mungesa e aksesit nuk të tregon sa i aftë je, por sa e pabarabartë mund të jetë pika e nisjes.
Më vonë, një përvojë televizive në Discovery Channel, në emisionin Daily Planet, i dha një tjetër këndvështrim: sa rëndësi ka të shohësh modele që të ngjajnë, sidomos kur je i ri. Një prezantim ku ajo u quajt “shkencëtare e re” dhe një bisedë pas kamerave për ndikimin te shikuesit, i forcuan bindjen se, shpesh pa e kuptuar, bëhemi dritë orientuese për dikë tjetër. Dhe pikërisht këtu lidhet edhe angazhimi i saj për vajzat e reja në STEM, për barazi në mundësi dhe për krijimin e hapësirave ku talenti të mos ndalet nga mungesa e mbështetjes.
Në anën tjetër të historisë së saj qëndron shëndeti publik, një fushë ku Florida ka punuar me tema të shëndetit seksual dhe riprodhues, duke parë si ndryshojnë problemet nga një vend në tjetrin, por edhe sa shpesh përsëriten thelbet: stigmatizimi, frika nga gjykimi, mungesa e informacionit, nënfinancimi dhe politizimi i kujdesit shëndetësor për gratë dhe të rinjtë. Për të, shëndeti nuk është vetëm biologji, por kulturë, shoqëri dhe kontekst. Dhe nëse kjo tingëllon larg inteligjencës artificiale, në fakt është pikërisht e njëjta logjikë: teknologjia mund të jetë e fuqishme, por pa kuptuar realitetin njerëzor ku futet, rrezikon të shtojë padrejtësi, jo t’i zbusë ato.
Edhe kur flet për arsimin e lartë, Florida nuk bie në optimizëm të verbër. Ajo e sheh të ardhmen e universiteteve në një moment presioni dhe mundësie njëkohësisht: inteligjenca artificiale po ndryshon si mësojmë dhe si krijojmë, rrjetet sociale po sjellin informacion dhe dezinformim me të njëjtën shpejtësi, tregu i punës po lëviz. Në këtë vorbull, ajo mbron një ide të thjeshtë, por të vështirë për t’u ruajtur: rigoroziteti, integriteti i dijes dhe mentorimi njerëzor mbeten të pazëvendësueshëm. Dhe se arsimi nuk duhet të ngushtohet vetëm në “rrugë drejt punës”, por të mbetet edhe hapësirë për kureshti, mendim kritik dhe rritje personale.
Në fund, portreti i Florida Doçit nuk është thjesht historia e një shqiptareje që ka arritur në majat e teknologjisë globale. Është historia e një mënyre të të menduarit që nuk i ndahet pyetjes “pse”, një lloj udhëheqjeje që mat suksesin jo vetëm me çfarë mund të bëjë teknologjia, por edhe me si i shërben njeriut. Dhe në një epokë ku AI po hyn në gjithçka, kjo qasje, e qetë dhe këmbëngulëse, mund të jetë pikërisht ajo që na duhet më shumë.
