Imagjinoni të shihni dikë në televizion, ndoshta një figurë publike, ekspert ose politikan, që bën një deklaratë të sigurt për një ngjarje apo situatë që ju e keni parë vetë. Ju keni parë pamjet, keni ndjekur raportimet ose e keni vëzhguar drejtpërdrejt atë që ka ndodhur. Megjithatë, versioni që ju paraqitet bie në kundërshtim me atë që besoni se keni parë dhe dëgjuar qartë.
Ky skenar ngre një pyetje të rëndësishme: Çfarë bëni kur njerëzit me autoritet ose ndikim ju kërkojnë të dyshoni te provat e syve dhe veshëve tuaj?
Psikologjia e “mos u beso syve të tu”
Të të thuhet të refuzosh atë që shohim dhe dëgjojmë krijon një formë të fuqishme tensioni psikologjik të quajtur disonancë konjitive. Kjo ndodh kur mesazhet e jashtme që marrim bien ndesh me përvojën tonë personale dhe mënyrën se si e perceptojmë botën.
Teoria e disonancës konjitive e Festinger sugjeron se, për ta ndier botën si të kuptueshme dhe të qëndrueshme, ne kërkojmë harmoni mes bindjeve dhe qëndrimeve tona dhe përpiqemi të shmangim mospërputhjet.
Sfida e vërtetë lind kur përballemi me dy deklarata që nuk mund të jenë njëkohësisht të vërteta, si për shembull: “E dëgjova një politikan duke bërë një premtim të caktuar gjatë fushatës” dhe “politikani tani pretendon se nuk e ka bërë kurrë atë premtim”.
Kur ndodh kjo, kemi disa zgjedhje. E para është t’i besojmë perceptimit tonë dhe provave që kemi parë e dëgjuar vetë. Një alternativë tjetër është të pranojmë versionin që na paraqitet nga të tjerët, edhe pse ai bie ndesh me atë që kemi përjetuar.
Al Marrar & Allevato zbuluan se disonanca konjitive mund të ndikojë në informacionin që njerëzit zgjedhin të vërejnë dhe të kujtojnë, veçanërisht në lidhje me politikën. Studimi sugjeron se, kur deklaratat e një politikani nuk përputhen me atë që njerëzit kanë parë vetë, ata mund ta përballojnë këtë mospërputhje përmes kujtesës selektive. Me fjalë të tjera, injoranca nuk sjell vetëm qetësi, por edhe një ndjenjë koherence mendore.
Një mënyrë tjetër për t’u përballur me disonancën konjitive është thjesht të largohemi nga çështja, duke qëndruar në pasiguri për atë që është e vërtetë dhe duke shmangur nevojën për të sfiduar njërën nga bindjet kontradiktore.
Kur e vërteta duket e paqartë ose është objekt debati shoqëror, njerëzit kanë më pak gjasa ta kundërshtojnë atë. Mund të argumentohet se ata që zgjedhin këtë rrugë nuk janë domosdoshmërisht të pasigurt për të vërtetën, por po shmangin shqetësimin dhe përfshirjen.
Pse ka rëndësi?
Mosveprimi në një situatë konfliktuale nuk është një akt neutral. Ai mund të sinjalizojë se çështja nuk ka rëndësi ose se pyetjet për të gjetur të vërtetën nuk janë të mirëpritura. Tërheqja ose shpërfillja e informacionit të rëndësishëm ndihmon në krijimin e normave shoqërore rreth asaj që pranohet, çfarë duhet kundërshtuar dhe çfarë mund të lihet pa u vënë në diskutim.
Kjo shihet nga sjelljet e papërshtatshme në vendin e punës deri te debatet publike, ku mungesa e ndërhyrjes mund të krijojë rrugën për dëme më të mëdha. Megjithatë, edhe një zë i vetëm kundërshtues mund t’i nxisë njerëzit të bëjnë pyetje, të rikujtojnë atë që dinë se është e vërtetë dhe të reflektojnë me kujdes.
Obermaier & Schmid (2026) zbuluan se të folurit në situata konfliktuale përforcon normën e ndërhyrjes pozitive te njerëzit përreth dhe rrit ndjenjën e përgjegjësisë personale. Të vazhdosh të flasësh dhe të ndash atë që beson se është e vërtetë ndihmon në prishjen e një konsensusi të rremë dhe pengon që heshtja të bëhet normë.
Të shprehesh nuk do të thotë domosdoshmërisht të jesh agresiv apo përballues. Mund të jetë aq e thjeshtë sa të thuash: “Unë nuk e pashë kështu.” “Nuk jam i sigurt që kjo është e saktë.” “A mund ta kontrollojmë?”.
Prandaj, qëndroni kuriozë. Bëni pyetje. Kontrolloni atë që keni parë. Sepse kur ndalojmë së vëni në dyshim gjërat, bëhet shumë më e lehtë të pranojmë thjesht atë që na thuhet, pavarësisht nëse është e vërtetë apo jo.
