“E mrekullueshme dhe gjeniale, arrin ta shndërrojë detin në lumë dhe lumin në det”, këndon Daniele Silvestri. Nuk është thjesht një varg poetik. Është vetë Stambolli: një qytet që transformon gjithçka dhe të ndryshon edhe ty.

Në Stamboll, uji nuk është kurrë vetëm ujë. Është kufi, udhëkalim dhe kontradiktë. Bosfori ndan dhe bashkon njëkohësisht dy kontinente, ndërsa urat e varura mbi të lidhin realitete që në çdo vend tjetër do të qëndronin larg: Europën me Azinë, të shkuarën me të tashmen, të shenjtën me jetën e përditshme.

Edhe pas mijëra vjetësh, qyteti i njohur me kaq shumë emra vazhdon të jetë një nga vendet më të shtresëzuara në botë. Çdo epokë ka lënë gjurmët e veta, pa i fshirë plotësisht ato që kishte gjetur më parë.

Qyteti i një mijë emrave

Byzantion, Roma e Re, Kostandinopojë, Kostantiniyye, Asitane – Porta e Botës – dhe Der-i Saadet, Porta e Lumturisë.

Për shekuj me radhë, si nën Perandorinë Bizantine, ashtu edhe nën atë Osmane, njerëzit e quanin thjesht “drejt qytetit”. Sepse nuk kishte nevojë për shpjegime të tjera. Ishte Qyteti.

Roma e Dytë, kryeqendra e një imagjinate që ka përshkuar perandori, besime dhe shekuj.

Stambolli të mirëpret, por nuk të përkëdhel. Ai është ndërtuar mbi të kundërtat që bashkëjetojnë pa u shkrirë: afërsinë dhe huajësinë, spiritualitetin dhe zhurmën, kujdesin e hollë dhe dekadencën, traditën dhe dëshirën për rebelim.

Kënga e myezinit rrëshqet përgjatë rrugëve të pjerrëta dhe ndërthuret me zërat e turmave, zhurmën e ushqimit që piqet mbi pllaka, aromën e çajit dhe temjanit. Pulëbardhat presin qiellin mbi Bosfor, anijet kalojnë duke sinjalizuar, tregjet marrin frymë dhe rrobat e varura lëkunden në erë.

Qyteti nuk të lejon të qëndrosh pa lëvizur. Në të ecën gjithmonë përpjetë ose tatëpjetë, sikur palëvizshmëria të ishte një gabim. Stambolli nuk është një qytet ku thjesht banon. Është një vend ku ndryshon.

Tulipani që erdhi nga Lindja

Në prill, ky qytet-prag mbushet me lule. Por jo me lule të zakonshme.

Tulipani, të cilin shumë e lidhin menjëherë me Holandën, mbërriti në Europë nga Lindja. Origjina e tij lidhet me Persinë, Iranin e sotëm, dhe në kulturën osmane u shndërrua në një simbol të rafinimit dhe bukurisë.

Petalet e tij kujtojnë çallmat e sulltanëve. Format e tij përsëriten në tekstile, qeramika dhe miniatura, ndërsa linjat elegante të lules duken sikur rimarrin edhe siluetën e gotave të çajit turk që shoqërojnë ditën nga agimi deri natën vonë.

Në Stamboll, tulipani nuk është vetëm një lule. Është një gjuhë estetike.

Epoka e Tulipanëve

Në shekullin XVIII, gjatë sundimit të Ahmedit III, kjo dashuri për tulipanin arriti kulmin.

E ashtuquajtura “Epoka e Tulipanëve” e ktheu lulen në simbolin e një periudhe paqeje, elegance dhe kënaqësie estetike. Kopshtet nuk ishin vetëm hapësira bukurie, por edhe vende ku shfaqej pushteti dhe zhvillohej jeta politike.

Prej aty, bulbat nisën udhëtimin drejt Europës, ku do të shndërroheshin në mall, investim dhe obsesion.

Edhe sot, çdo pranverë, miliona tulipanë e rivizatojnë qytetin me ngjyra dhe forma pothuajse rituale.

Një shëtitje në Parkun Emirgan, në Sar?yer, të fut mes një mozaiku të pafund lulesh. Edhe Parku Gülhane, pranë Pallatit Topkap?, apo Beykoz Korusu, mbi bregun aziatik të Bosforit, ofrojnë pamje ku natyra dhe historia duken sikur janë menduar së bashku.

Qyteti që i reziston zotërimit

Megjithatë, Stambolli nuk është vetëm ajo që kultivohet dhe rregullohet. Ai është edhe gjithçka që refuzon të zotërohet.

Një ekuilibër delikat mes natyrës dhe ndërtimeve, spontanitetit dhe kontrollit. Është dritë dhe gur, erë dhe ujë, tregje dhe xhami.

Është Xhamia Blu që ngrihet mbi horizontin e Sultanahmetit, Pazari i Madh që mbush ajrin me aroma dhe histori, dhe Shën Sofia, dëshmitare e kalimit të kulturave, besimeve dhe pushteteve.

Ndoshta pikërisht për këtë arsye mund të ndihesh në shtëpi në Stamboll, edhe pse e kupton se qyteti nuk do të të përkasë kurrë.

Këtë shpirt të pavarur e mishërojnë më së miri banorët e tij më të famshëm: macet.

Macet dhe liria

Në Stamboll, njerëzit kujdesen për macet pa pretenduar t’i zotërojnë. Ato janë pjesë e qytetit, po aq sa minaret, tragetet dhe gotat e çajit.

Në Galata, një nga zonat më kozmopolite të Stambollit, ekziston edhe një muze kushtuar maceve. Më shumë se një hapësirë ekspozimi, ai ngjan me një strehë të mbushur me vepra arti, lodra dhe shtëpiza për mace të çdo ngjyre.

Por për të kuptuar rolin e tyre nuk nevojitet domosdoshmërisht një muze. Mjafton të ecësh nëpër rrugët e qytetit.

Historia e tyre është e lashtë. Në zonat e Gjysmëhënës Pjellore, macet u bënë aleate të njeriut kur ai nisi të kultivonte tokën, sepse mbronin prodhimet nga brejtësit. Më vonë, marinarët i morën në anije për të ruajtur ngarkesat.

Si port natyror dhe pikë kalimi mes Detit të Zi dhe Mesdheut, Stambolli priste vazhdimisht anije nga vende të ndryshme. Ato mbërrinin të ngarkuara dhe largoheshin më të lehta. Por diçka mbetej gjithmonë pas: macet.

Kur anijet qëndronin për javë të tëra në port, ato zbrisnin, eksploronin rrugët dhe shpesh nuk ktheheshin më. Me kalimin e kohës, një qytet i tërë u bë streha e tyre.

Ndryshe nga shumë zona të Europës mesjetare, ku macet u përndoqën dhe u lidhën me bestytnitë, në Stamboll ato nuk u dëbuan. Gjetën vend si pranë komuniteteve të krishtera, ashtu edhe pranë atyre myslimane.

Të lira, por jo të vetmuara

Macet e Stambollit nuk i përkasin askujt, por kjo nuk do të thotë se janë të braktisura.

Nuk kanë pronarë, por kanë emra. Nuk kanë një shtëpi të vetme, por kanë dhjetëra pragje që i mirëpresin. Futen në dyqane, flenë mbi karriget e bareve, kalojnë përmes muzeve, ndalojnë në banka dhe hyjnë në xhami, ku shpesh shihen të shtrira pranë njerëzve që luten.

Askush nuk i dëbon dhe askush nuk kërkon t’i përvetësojë.

Nëpër trotuare shihen tasa me ushqim dhe ujë. Ka banorë që dalin herët në mëngjes me thasë ushqimi dhe e shpërndajnë pa zhurmë, si pjesë e një rituali që nuk ka nevojë për emër.

Nuk është thjesht bamirësi apo dashuri për kafshët. Është një formë e lashtë bashkëjetese që kujdeset pa kërkuar pronësi dhe mbron pa u përpjekur të nënshtrojë.

Sekreti i Stambollit

Në fund të një udhëtimi në Stamboll, mund të marrësh me vete një bulb tulipani nga tregu i luleve pranë Xhamisë së Re, në Eminönü, përballë Urës së Galatës.

Nuk është vetëm një suvenir. Është kujtimi i një qyteti, simboli i të cilit erdhi nga Persia dhe në Holandë gjeti vetëm një shtëpi të dytë.

Ashtu si macet që jetojnë në rrugët e tij dhe uji që lëviz në Bosfor, Stambolli vazhdon të ndryshojë edhe kur duket i palëvizshëm.

Ndoshta ky është sekreti i tij: të mirëpresë gjithçka, pa mbajtur asgjë të burgosur. Të kujdeset, pa zotëruar. Dhe të të lërë të largohesh, duke e ditur se një pjesë e tij tashmë ka ardhur me ty.