Mes marrëdhënieve që ndryshojnë vazhdimisht, punës së pasigurt dhe krizave ekonomike, klimatike e gjeopolitike, mund të themi se fjala “siguri” nuk i përket kësaj epoke. Megjithatë, nevoja për siguri mbetet dhe, në një mënyrë apo në një tjetër, njeriu përpiqet ta gjejë diku.
Është në natyrën njerëzore që, kur jeton në rrethana të paqëndrueshme ku gjithçka lëkundet, të kërkojë diçka që mund t’i japë stabilitet dhe që ndodhet brenda mundësive të tij.
Duke qenë se nuk mund të ndërhyjmë në këtë makrobotë, e gjithë energjia zhvendoset drejt mikrokozmosit: trupit, mendjes dhe zakoneve të përditshme. Pra, drejt atij territori ku kemi iluzionin se mund të ushtrojmë një sovranitet të plotë.
Nëse jashtë nesh gjithçka i shpëton kontrollit, të paktën rrahjet e zemrës, hapat e përditshëm, ushqimet që hamë, kaloritë që djegim dhe orët e gjumit të thellë mbeten nën kontroll. Ose, të paktën, kështu na duket.
Në të vërtetë, kjo zhvendosje nuk e zgjidh pasigurinë. Thjesht e zvogëlon atë në përmasat e një ore inteligjente.
Kështu, zgjohemi në orën pesë të mëngjesit dhe bëjmë një dush të ftohtë. Organizmi ynë do të jetë i lumtur dhe i sigurt, ndërsa ne do të rifitojmë qetësinë e humbur. Apo jo?
Problemi është se këto praktika nuk kanë një pikë përfundimtare. Kufiri zhvendoset gjithmonë më tej: më shumë kilometra të vrapuar, më shumë pesha të ngritura, më shumë perime, më shumë proteina, më shumë minuta nën ujin e ftohtë.
Dhe, sigurisht, gjithnjë e më shumë postime për këto zakone në rrjetet sociale. Gjithnjë e më shumë pëlqime që na konfirmojnë se po e bëjmë siç duhet, se jemi të shëndetshëm dhe të virtytshëm, pikërisht ashtu siç tregon profili ynë harmonik në Instagram, rrëfimtari besnik i mirëqenies sonë.
Monitorimi i shëndetit është një biznes miliona dollarësh
Në këtë mënyrë, ne ia delegojmë idenë e një jete të shëndetshme aplikacioneve dhe pajisjeve që duhet të na tregojnë se po jetojmë vërtet shëndetshëm.
Nuk i kushtojmë vëmendje mënyrës se si ndihemi, por kontrollojmë parametrat dhe qetësohemi kur shohim se gjithçka është në rregull. Në rast se nuk është, kemi gjithmonë pranë një zgjidhje që na premton se do t’i rikthejë vlerat në ekuilibër.
Kështu, vëmendja përqendrohet vetëm te vetja: te ajo që bëjmë mirë ose keq. Krijohet iluzioni se mund të ndërhyjmë përmes aplikacioneve dhe shërbimeve me pagesë që na shoqërojnë në kërkimin e mirëqenies së përditshme.
Ndërkohë, harrojmë gjithçka që nuk funksionon në nivel shoqëror dhe global, pikërisht aty ku hapësira jonë për të vepruar është shumë më e kufizuar.
I bindemi sistemit të vetëkontrollit, duke besuar se kemi fuqinë e kontrollit.
Panoptikoni i Foucault-së dhe mbikëqyrja që shndërrohet në vetëkontroll
Për të kuptuar se si funksionon kjo formë e heshtur bindjeje, është e dobishme të rikthehemi te figura e Panoptikonit, e bërë e famshme nga filozofi francez Michel Foucault në veprën “Mbikëqyrje dhe ndëshkim”.
Bëhet fjalë për projektin e një burgu ideal në formë rrethore, ku qelitë janë vendosur përgjatë perimetrit, ndërsa në qendër ndodhet një kullë kontrolli.
Të burgosurit janë gjithmonë të dukshëm për rojat, ndërsa xhamat e kullës mbeten të errët. Askush nuk mund ta dijë nëse në atë çast ka vërtet dikë që po e vëzhgon.
Pikërisht te pasiguria qëndron çelësi i këtij sistemi. Duke mos ditur kurrë nëse dhe kur po vëzhgohet, i burgosuri nis të sillet sikur të ishte nën vëzhgim gjatë gjithë kohës.
Kontrolli zhvendoset nga jashtë brenda individit. E njëjta logjikë mbështet fabrikat, shkollat, spitalet dhe çdo institucion modern që synon të disiplinojë trupat.
Çfarë është shoqëria e performancës?
Figura e Panoptikonit përmbyset nga filozofi Byung-Chul Han në esenë “Psikopolitika”.
Sot nuk jemi më të izoluar në qeli. Jemi tepër të lidhur me njëri-tjetrin dhe e ndajmë jetën tonë vullnetarisht, sepse na pëlqen ta bëjmë.
Nuk ka urdhra të drejtpërdrejtë. Nënshtrimi nuk kalon më përmes ndalimit, por përmes kënaqësisë.
Ndryshon kështu edhe perspektiva: nga shoqëria disiplinore e “nuk duhet”, kalojmë në shoqërinë e performancës së “mundesh”.
Ky “mundesh” shndërrohet në një shtysë për t’u përmirësuar vazhdimisht dhe për të ndjekur idenë e realizimit personal. Është një shtysë më e fuqishme se çdo shef apo padron, sepse shndërrohet në vetëshfrytëzim dhe mund të çojë drejt rraskapitjes, burnout-it dhe depresionit, vetëm përmes forcës së presioneve të brendshme.
Janë të njëjtat presione që na bëjnë ta qeverisim dhe ta kontrollojmë në mënyrë obsesive edhe mirëqenien tonë.
Paradoksi i rrjeteve sociale: pasqyrë, kallëp dhe kaos mendor
Motori i përsosur i këtij mekanizmi është furnizimi i përmbajtjeve në rrjetet sociale, sepse funksionon në dy drejtime që plotësojnë njëri-tjetrin.
Nga njëra anë, sillet si një pasqyrë. Kap frikërat tona më të zakonshme, si plakjen, ndjenjën e pamjaftueshmërisë dhe sëmundjet, dhe na i rikthen të zmadhuara.
Nga ana tjetër, ka fuqinë të formësojë mendjen si një kallëp.
Për shembull, nëse fillojmë t’i kushtojmë vëmendje një përmbajtjeje mbi dëmet e pretenduara të glutenit, algoritmi, i cili dëshiron të na mbajë sa më gjatë në platformë, nis të na shfaqë një seri përmbajtjesh të ngjashme.
Bindja jonë forcohet, sepse shohim gjithnjë e më shumë njerëz që duket se mbështesin të njëjtën ide.
Përfundojmë duke menduar se zgjidhja më e mirë është të ndryshojmë zakonet tona sipas përmbajtjeve ekstreme dhe polarizuese, të cilat bëhen virale. Ndërkohë, qëndrimet e ekuilibruara mbeten të padukshme.
Kështu gjendemi në mëshirën e një kaosi mendor të krijuar nga informacione kontradiktore, të cilat nuk na informojnë, por na çorientojnë dhe na radikalizojnë.
Cilat zakone çojnë drejt vetë-optimizimit?
Biohacking-u dhe dietat ekstreme: kur zgjidhjet e ngurta kthehen në kurth
Gjuha e “hacking”-ut nis nga ideja se trupi është një makineri biologjike që duhet manipuluar përmes trukeve dhe rrugëve të shkurtra.
Kjo mënyrë të menduari e zhduk kompleksitetin dhe natyrën individuale të trupit, duke i zëvendësuar me një logjikë inxhinierike.
Të “hackerosh” mirëqenien do të thotë, për shembull, të heqësh nga ushqimi grupe të tëra produktesh, të shmangësh kombinime që konsiderohen të rrezikshme dhe të ndjekësh me përpikëri rregulla të panumërta.
Rreziku është ortoreksia. Fjala vjen nga greqishtja “orthos”, që do të thotë “i drejtë”, dhe “orexis”, që do të thotë “oreks”.
Ortoreksia është një sjellje ushqimore e karakterizuar nga obsesioni i tepruar për ushqimin e shëndetshëm dhe të pastër.
Është një formë vetëshfrytëzimi që mbështetet në bindjen se ngurtësia është dashuri për veten. Në të vërtetë, është triumfi i kontrollit që e shkatërron kënaqësinë.
Pajisjet teknologjike dhe shëndeti si simbol statusi
Kontrollin e bëjnë edhe më konkret pajisjet teknologjike. Shumë prej tyre janë krijuar fillimisht për përdorim klinik, por sot u shiten edhe njerëzve plotësisht të shëndetshëm, duke krijuar ankth dhe dyshime ndaj kategorive të caktuara ushqimore apo sinjaleve normale të trupit.
Më pas vijnë unazat inteligjente dhe pajisjet biometrike, të cilat i shndërrojnë parametra si ndryshueshmëria e rrahjeve të zemrës në simbole statusi.
Krijohet kështu një klasifikim i heshtur, ku çdo ditë duhet të ngjitesh një shkallë më lart.
Trupi shndërrohet në një projekt teknologjik që kërkon prani, vëmendje dhe mirëmbajtje të pandërprerë. Shëndeti bëhet një mjet për t’u krahasuar me përdoruesit e tjerë të së njëjtës pajisje, por edhe me versionin e vetes që duhet përmirësuar çdo ditë.
Mirëqenia dhe spiritualiteti: konsumizmi i maskuar si rritje personale
Maskat e fuqizimit personal, kërkimit të jetëgjatësisë dhe spiritualitetit e bëjnë pjesëmarrjen në këto dinamika të duket tërheqëse dhe e domosdoshme.
Pas tyre, megjithatë, fshihet konsumizmi në një nga format e tij të shumta.
Qoftë një suplement, një aplikacion apo një sensor, mesazhi mbetet i njëjtë: për t’u ndier i virtytshëm duhet të konsumosh, të marrësh pjesë aktive dhe, mbi të gjitha, financiare në ndërtimin e mirëqenies tënde.
Ky mekanizëm e bën edhe më të vështirë njohjen e rreziqeve që mund të fshihen pas zgjedhjeve të caktuara shëndetësore, sepse gjithçka është projektuar për t’u dukur e përsosur dhe e pazëvendësueshme.
Higjiena digjitale dhe strategjitë praktike për t’u çliruar nga rrjetet sociale
Pasi të kuptojmë se çfarë po ndodh, mund të fillojmë ta çmontojmë sistemin e vetëkontrollit, të rifitojmë identitetin tonë dhe të mos jemi më viktima të tij.
Një mënyrë e thjeshtë është ta çorientojmë algoritmin, duke mos i ushqyer më reagimet tona emocionale.
Mund të ndalojmë së komentuari përmbajtje që kanë në qendër performancën dhe të klikojmë më shumë mbi materiale të ngadalta, të qeta dhe më pak ekstreme.
Një tjetër zgjidhje është të heshtim fjalët kyçe që na shfaqin vazhdimisht të njëjtat përmbajtje, si “biohacking” ose “kortizol”.
Duhet gjithashtu të ndalojmë së ndjekuri rutina të ngurta sikur të ishin të vërteta absolute.
Mund t’i fikim sensorët për të paktën një javë, të ndalojmë së llogarituri makronutrientët, të hamë në shoqëri dhe të shijojmë çastin.
Ky është një akt besimi ndaj instinktit biologjik. Është një mënyrë për t’i kthyer atij vendin që i ka përkitur gjithmonë, por që sot është pushtuar nga ora inteligjente.
Të rizbulojmë ritualet për të rifituar të drejtën për të qenë të papërsosur
Le ta lëmë mënjanë ankthin e produktivitetit dhe performancës. Le të ndalojmë së vëzhguari dhe së maturi çdo veprim.
Duhet t’u rikthehemi ritualeve dhe vlerës së tyre të thellë në jetën e përditshme. Ato janë gjestet që na bëjnë të ndiejmë se koha mund të jetohet: se diçka nis, ndalet dhe fillon përsëri.
Drekat e së dielës, dhimbjet e ndara me të tjerët, mërzia, mungesa e angazhimeve të përcaktuara nga axhenda që duhen kombinuar me njëra-tjetrën.
Duhet të improvizojmë jetën dhe jo të kryejmë mekanikisht veprime për të prodhuar të dhëna të shkëlqyera, të cilat gjoja duhet të na falin lumturi.
Sistemi i sotëm e interpreton çdo moment si të monetizueshëm dhe si një mundësi për të performuar.
Por gjesti i vërtetë i lirisë është të rifitojmë të drejtën për të qenë të papërsosur: të mos vrapojmë, të mos japim shpjegime dhe të ndihemi mirë me veten.
Të lejojmë që ngjarjet të na marrin me vete dhe të pranojmë se gjërat ndodhin, për mirë ose për keq, pavarësisht kontrollit tonë, që shpesh është vetëm në dukje.
