Ka diçka thellësisht të gabuar në mënyrën se si ndiqen dhe tregohen dështimet e grave të bukura dhe të suksesshme. Kjo ndodhi së fundmi me lajmet për shëndetin e Belén Rodríguez, e cila pak kohë më parë u shtrua në spital: “Çfarë ndodhi vërtet”, “E vërteta”, “Nata në spital”, “Kthimi në shtëpi”. Dhe, sërish, aludimet mbi jetën e saj private, mbi dështimet e saj të supozuara profesionale dhe komentet e tmerrshme, rrëqethëse, për një njeri, për një jetë, trupi i së cilës kthehet në shënjestër nën vështrimin e pangopur të atyre që mezi prisnin që kjo të ndodhte.
Nuk është diçka e re. Është një fenomen me të cilin tashmë kemi zhvilluar një lloj zakoni kolektiv, dhe që thotë shumë për llojin e shoqërisë në të cilën po dorëzohemi të bëhemi: ndjekim rrëzimin reputacional të një personazhi të famshëm dhe e kanibalizojmë deri në shkatërrim. Kështu, sipas rastit, shndërrohemi në gjyqtarë, opinionistë, gazetarë, psikologë, duke veshur herë pas here rolin që na duket më i dobishëm dhe më efikas për të përmbushur detyrën që i kemi vënë vetes.
Është një fenomen i konsoliduar, që rritet dhe bëhet gjithnjë e më i dukshëm, me pasoja të rëndësishme në planin sociologjik. Mbi të gjitha, sepse ekziston një ndryshim, një standard i dyfishtë i dështimit: burrave, zakonisht, u sigurohen falja dhe shpengimi; gratë, përkundrazi, pas ekspozimit publik në turpin mediatik, dënohen me harresë.
Në fjalorin anglosakson ekziston shprehja “trainwreck”, që fjalë për fjalë do të thotë “katastrofë hekurudhore”, për të emërtuar daljen shkatërrimtare të një treni nga shinat. Termi lindi në Shtetet e Bashkuara dhe dëshmia e parë e shkruar daton në vitin 1847, për të përshkruar përplasjen e dhunshme të trenave që dilnin nga shinat dhe shkaktonin aksidente katastrofike. Me kalimin e kohës, termi hyri në gjuhën e përditshme në kuptim figurativ, për të treguar një dështim katastrofik, një rënie emocionale, psikologjike, profesionale apo ekzistenciale, që mund të parashikohej, por jo të shmangej.
Në esenë e saj “Spezzate. Perché ci piace quando le donne sbagliano”, Jude Allison Sady Doyle e përdor këtë shprehje, me një përjashtim shumë të veçantë dhe të kufizuar, për të përkufizuar obsesionin e shoqërisë me rrënimin e grave. Ajo që u ndodh grave, sidomos kur janë të famshme ose të fuqishme, kur ato papritur rebelohen ndaj trajektores lineare që ishte parashikuar për to, është aktivizimi i një mekanizmi të njohur: ato gjykohen dhe ndëshkohen nga shoqëria.
Lista e grave të cilave u ka ndodhur kjo është e pafundme: Britney Spears, Marilyn Monroe, Amy Winehouse, Judy Garland, Lindsay Lohan, Amber Heard, motrat Olsen; por edhe Billie Holiday, Sylvia Plath, Monica Lewinsky. Nga bota e kinemasë te ajo e muzikës, nga historia, politika dhe letërsia, rënia personale dhe profesionale e grave ka qenë gjithmonë objekt i një vëmendjeje publike të sëmurë.
Shkatërrimi i tyre është nxitur nga po i njëjti sistem që i kishte projektuar për të qenë perfekte, të mrekullueshme dhe, mbi të gjitha, të bindura. Pjesën tjetër të punës shkatërruese e ka bërë vështrimi vojerist i atyre që ushqehen, edhe pa e kuptuar, me vuajtjen e grave dhe nuk kërkojnë rehabilitimin e tyre, por përkundrazi rrëzimin e tyre, daljen nga shinat. Pra, deraiimin. Shkatërrimtar, si ai i trenave.
Për këtë rrezik na kishte paralajmëruar tashmë shkrimtarja Susan Sontag, kur, duke analizuar ekspozimin e vazhdueshëm ndaj imazheve të luftës në esenë e saj të famshme “Përballë dhimbjes së të tjerëve”, na vuri në gardë për pasojat e një ekspozimi të tillë. Pra, për faktin se spektatorët dhe spektatoret shumë shpejt do të shndërroheshin në vojerë të vuajtjes dhe të dhimbjes. Ajo shkruante për zakonin dhe mpirjen ndaj dhimbjes, e megjithatë duhet të reflektojmë mbi faktin se, sidomos sot, kur komentojmë dhe gjykojmë dështimet e supozuara të grave të suksesshme, ne jemi gjithçka tjetër përveçse pasivë. Përkundrazi, marrim pjesë aktivisht në një proces që bëhet publik.
Nuk është një risi e kohëve tona. Ndryshojnë mjetet teknologjike, amplifikimi i të cilave është i përshpejtuar dhe i shumëfishuar, por nuk ndryshon mekanizmi që vihet në lëvizje dhe, mbi të gjitha, nuk ndryshojnë efektet. Në themel të këtij fenomeni qëndron një rezistencë e rrënjosur thellë në zemër të kulturës sonë. Një rezistencë që vdes me vështirësi dhe është e vështirë të njihet, sepse i ka rrënjët në një strukturë shoqërore që, në thelb, nuk e pranon plotësisht suksesin e grave.
Është sikur grave të mos u falet një mëkat i tmerrshëm fillestar: fakti që kanë dëshiruar dhe kanë guxuar, kanë kërkuar dhe kanë arritur famë dhe sukses, gjëra që, sipas një mendësie të vjetër, mendohet se u takojnë vetëm burrave. Është një thirrje arkaike ajo që na bën intolerantë ndaj grave ambicioze. Kështu, dështimi femëror nuk shihet si një aksident i natyrshëm gjatë rrugës, por si një gabim i pafalshëm që konfirmon papërshtatshmërinë e grave.
Elena Ferrante, përmes personazhit të mrekullueshëm të Lila Cerullo-s te “Mikesha gjeniale”, ka krijuar termin “smarginatura”, për të treguar çfarë u ndodh grave që, viktima të shoqërisë patriarkale, përpiqen të rebelohen kundër kafazeve ku janë detyruar të jetojnë, kafaze të ndërtuara nga një shoqëri mizogjine dhe maskiliste. “Smarginare” do të thotë të dalësh nga një rrugë e përcaktuar më parë dhe të rrëshqasësh përtej kufirit që kufizon përvojat, zgjedhjet dhe perceptimet tona.
Imazhi letrar i krijuar nga Ferrante është jashtëzakonisht sugjestiv, sidomos sepse na ofron një çelës leximi shumë interesant: është pikërisht personazhi i Lila Cerullo-s, gruaja që del nga kufijtë, ajo që udhëheq rrëfimin e kësaj historie me sukses botëror. Është ajo që vendos si dhe kur të zhduket. Një metaforë që duket sikur na sugjeron diçka të qartë: edhe përmes kontrollit të rrëfimit të jetëve të tyre, të sukseseve dhe dështimeve, të ngjitjeve dhe zbritjeve, kalon liria e grave dhe e drejta e tyre për vetëvendosje.
Edhe për këtë arsye, përballë një dështimi të natyrshëm, një krize apo një gabimi të grave që konsiderohen perfekte, të bukura dhe të suksesshme, do të ishte më mirë të pezullohej gjykimi, me një qëndrim më garantist ndaj fakteve të panjohura apo të supozuara, pikërisht ashtu siç bëjmë, shoqërisht dhe kolektivisht, me burrat e suksesshëm.
Në fund të fundit, është një lloj borxhi historik që shoqëria vazhdon të ketë ndaj të gjitha grave. Sidomos ndaj atyre që thyhen.
